«جوشِ دَُوْره» یکی از اصیلترین، پرشورترین و در عین حال منظمترین آیینهای عزاداری سنتی در استان یزد است که قدمتی بسیار طولانی دارد. این آیین نمادی از همبستگی، اتحاد و ارادت قلبی عزاداران به ساحت مقدس اباعبدا… الحسین (ع) است.
ابعاد مختلف این آیین مذهبی و سنتی یزد به شرح ذیل می باشد.
1. نحوه اجرا (ساختار دایرهای) یکی از کامل ترین اشکال هندسی و مذهبی دایره می باشد و ویژگی اصلی این عزاداری همانطور که از نامش پیداست، حرکت دایرهای است. دایره ای را به چرخش در می آورد و درآفرینش موسیقی دیداری و شنیداری سهیم می گردد . عزاداران به صورت دستهجمعی در کنار هم قرار میگیرند و با گرفتن کمر ،یا دست نفر کناری، یک حلقه یا چند حلقه متحدالمرکز انسانی را تشکیل میدهند.
حرکت پا: افراد عزاداری که دایره جوش دوره را تشکیل می دهند، حلقه در حالی که به آرامی دور یک مرکز یا نقطه کانونی که بیشتر نخل ،علم،و در حال حاضر پیر غلامان و پیشکسوتان(به علت مقدس بودن آن ) که نقش میاندار را دارند و با ریتمی خاص و هماهنگ بر خلاف جهت عقربه ساعت که حالت صعود کننده را دارد می چرخند به طوری که صدای عزاداران را به عرش آسمان می رساند این شیوه سینه زنی و سوگواری در فضایی حسینیه ، تکیه ، گنبددورای را می ماند که از آسمان به زمین کشیده شده و شکل صعودی اش را در حیطه معنا و پالایش جمعی حضور یافته است .
ضربآهنگ (جوش): واژه «جوش» به معنای «جوشیدن» و ابراز هیجان درونی است. عزاداران در حالی که دایرهوار میچرخند، با هر گام، بدن خود را به شکلی موزون و هماهنگ حرکت میدهند که گویی در حال «جوشیدن» از غم هستند.
2. نقش نوحهخوان، در مرکز این دایره، نخل یا یک پیرغلامِ باسابقه قرار میگیرد. او نقش هدایتگر و میدان داری جوش دوره است و نوحههایی با وزن و آهنگ خاص (که معمولاً ریتمیکتر از سینهزنیهای معمولی است) میخواند.
پاسخگویی: نوحه خوان بیتی را میخواند و عزاداران در حالی که دور میچرخند، در پاسخ با صدای بلند و در اوج شور، دم میگیرند و جواب میدهند. یک خط انتزاعی به عنوان قطر دایره رسم شده است و دایره جوش دوره را به دو نیم دایره مساوی تقسیم می کند به طوری که عزاداران و سینه زنان دردو دسته به شیوه دو دمه خوانی پاسخ می دهند. اگر برای این دایره فرضی دو قطر در نظر بگیریم دایره جوش دوره به چهار قسمت مساوی تقسیم می شود که در هر ربع آن یک میدان دار یا پیشکسوت ایستاده است ،بدین منظور در جهت باز خوانی اشعار نوحه و هم نظم دهی به عزاداران و سینه زنانی که دایره جوش دوره را تشکیل داده اند .
قطر دایره جوش دوره به بیش از 30 الی 40 متر می رسد و در صورت حضور عزادارن یک دایره دیگری به موازی دایره اولیه به فاصله ۲متر تشکیل می شود و یک جوش دوره حلقوی یا دو دایره ای را تشکیل می دهند .
اوجگیری: عزادارن شرکت کننده هرچه به انتهای نوحه خوانی و جوش دوره نزدیک میشوند، سرعت چرخش و شدت حرکتِ دایرهای افزایش مییابد که به آن «اوج» میگویند و شور و حال عجیبی به مراسم میدهد.
3. فلسفه و معنای آیین
این مراسم فراتر از یک حرکت نمایشی است و مفاهیم عمیقی در خود دارد:
-1 وحدت و برابری: در این دایره، افراد چه بزرگ و کوچک، پیر و جوان، همه در یک سطح و کنار هم هستند. هیچکس بر دیگری برتری ندارد و همه مانند دانههای یک تسبیح به هم متصلاند.
-2 دفاع و حمایت: نحوه گرفتن کمر یادستهای یکدیگر، نمادی از حمایت و پشتیبانی عزاداران از هم و یاری رساندن به امام حسین (ع) در میدان نبرد است.
-3 نظم در کنار شور: این آیین نشان میدهد که چگونه میتوان در عین داشتن هیجان و شور شدید حسینی، نظم و انضباط اجتماعی را حفظ کرد.
-4 جایگاه جوش دوره
جوش دوره در بسیاری از حسینیهها و تکایای بزرگ استان یزد برگزار میشود.این شیوه سینه زنی و سوگواری در فضای حسینیه ، تکیه ، گنبددورای را می ماند که از آسمان به زمین کشیده شده و شکل صعودی اش را در حیطه معنا و پالایش جمعی حضور یافته است .
-5زبان این اشعار ساده و موضوع آن روایتی از واقعه کربلا است
گروه اول : کربلا شیون و شین است ، گروه دوم روز ( یا شب ) آخر حسین است
گروه اول : کربلا قحطی آب است ، گروه دوم دل پیغمبرکباب است
گروه اول : کو اکبر و کو اصغرم ، گروه دوم ، شد خاک عالم برسرم
گروه اول : وا محمد این چه ها شد گروه دوم ،حجله قاسم سیاه شد
گروه اول: در کربلا گذر کن ، گروه دوم خاک سیه برسر کن
چه کربلاست امروز گروه دوم ، چه پر بلاست امروز
گروه اول : سرحسین مظلوم از تن جداست امروز ، گروه دوم سر حسین مظلوم بر نیزه هاست امروز
محمد حسن زارعیان – دکتری جامعه شناسی فرهنگی – پژوهشگر هیئت های مذهبی
