استان یزد، بهویژه شهرستانهای بافق، مهریز،میبد،اردکان و ابرکوه، در ایام محرم شاهد یکی از باشکوهترین و متمایزترین مناسک مذهبی در سراسر ایران اسلامی است.
آیین «نخلبرداری». این آیین که با جغرافیای فرهنگی و باورهای عمیق مذهبی مردم یزد گره خورده، فراتر از یک مراسم ساده، به بخشی از هویت آیینی این منطقه تبدیل شده است.
نخل سازهای بزرگ از چوب است که معمولاً به شکل سرو یا تابوت طراحی میشود. این سازه از تیرهای چوبی متعدد تشکیل شده و گاهی وزن آن به چندین تن میرسد. مردم یزد نخل را نماد تابوت یا جنازه امام حسین(ع) میدانند. نخل در فرهنگ عزاداری یزد، فراتر از یک سازه چوبی،«تابوتوارهای نمادین»است. اگرچه در نگاه عامیانه، نخل ممکن است تنها به عنوان نماد تابوت امام حسین (ع) شناخته شود، ولی دارای ابعاد دیگری به شرح ذیل هم می باشد.
-1نماد کالبد انسانی:بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که ساختار نخل، نمادی از پیکر پاک و قطعه قطعهشده شهدای کربلاست که توسط عزاداران با احترام تشییع میشود.
-2نماد وحدت و همبستگی:نخلبرداری نیازمند همکاری و نیروی بدنی تعداد زیادی از عزاداران است. این آیین بهخوبی «همبستگی اجتماعی» جامعه یزد را به نمایش میگذارد؛ جایی که پیر و جوان، همه با هم زیر این سازه سنگین قرار میگیرند تا در مراسم عزداری امام حسین (ع) سهیم باشند .
-3نماد سرو و جاودانگی:ترکیب آیینهای کهن پیش از اسلام (مانند سوگ سیاوش و نماد سرو) با باورهای اسلامی (شهادت امام حسین)، نخل را به نمادی از «حیات جاویدان» تبدیل کرده است. در این نگاه، شهادت و مرگ در راه حق، پایان زندگی نیست، بلکه به مثابه رویش دوباره سروِ آزادگی است.
-4مشبک بودن نخل:حالت ضریح مانند را دارد و افراد با نیت خالصی که دارند به نخل امام حسین (متوسل ) می شوند.
-5طواف کعبه عشق:جهت چرخش نخل برداری مانند طواف کعبه حرکت خلاف جهت عقربههای ساعت از چپ به راست می باشد، دقیقاً مشابه جهت طواف کعبه است. این کار نشاندهنده تقدسِ آن «مرکز» که نمادِ پیکر امام حسین (ع)که مقدس است میباشد. در واقع عزاداران با این حرکت، نخل را به مثابه کعبهای در دستان خود طواف میکنند.
-6 نقطه کانونی در حسینیه
حسینیههای یزد (مانند حسینیه های شهر بافق، مهریز، تفت،میبد واردکان ،امیر چخماق ) به گونهای طراحی شدهاند که «میانه» یا مرکز آنها فضای بازی دارد وقتی نخل به مرکز حسینیه میرسد، کل جمعیت عزادار به آن نقطه کانونی همگرایی پیدا می کنند. این نقطه کانونی، تمرکز انرژی جمعی است. در آن لحظه،حسینیه از یک مکان جغرافیایی به یک «مکان مقدس» تبدیل میشود که همه ارادتها به سمت این مرکز (نخل) سرازیر است.
-7شمع روشن کردن بر روی نخل
شمع روشن کردن در مراسم شام غربیان نماد روح و شهادت و یادآور حضور ارواح شهدا و نورِ حقیقت در میان تاریکیِ ظلمت است.
شمع به معنای راهنمایی و نوری است که از خون شهید میجوشد. در فرهنگ یزد، این کار تلاشی است برای «زنده نگه داشتن» یاد شهیدان دشت کربلا می باشد.این ترکیب باعث میشود که نخلبرداری در یزد، صرفاً یک مراسم عزاداری نباشد، بلکه بازسازیِ حماسی و عرفانیِ یک حقیقتِ بزرگ در قلب کویر باشد.
-8کنگره های دو طرف نخل نماد 72 تن از یاران امام حسین (ع) .
کنگرههای ۷۲گانه نوعی بازنمایی نمادین سپاه حق در واقعه عاشورا هستند. بدین معنا که نخل نه فقط تابوت نمادین امام حسین(ع)، بلکه تصویری فشرده از کل حادثه کربلاست؛ حادثهای که در آن امام و یارانش در کنار یکدیگر به شهادت رسیدند. بنابراین حضور ۷۲ کنگره در دو سوی نخل، یادآور وفاداری، ایثار و همبستگی یاران امام حسین(ع) در فرهنگ عزاداری یزد است.
محمد حسن زارعیان – دکتری جامعه شناسی فرهنگی – پژوهشگر هیئت های مذهبی
